KUR'AN KISSALARI

Somuncu Baba

"Kur'an kıssaları¸ insanın ruhuna etki edebilecek bir tarzda anlatılmaktadır¸ yani en güzel kıssa­lar âdeta gözümüzün önünde cereyan ediyormuş gibi canlanır. İbret alınacak ince noktaları belirginleşip¸ insanlara hayatlarını tanzim etme yollarını gösterir. Kıssayı inceleyen herkes¸ orada kendisini bulur. Sonuçta herkes¸ kendine uygun bir şeyler bulup ibret ve ders alarak o güzel ilkeleri hayatında tatbik etmeye çalışır."

Kur'an-ı Kerim¸ insanlara iman esaslarına dayalı erdemli bir hayatı yaşamanın yolunu öğreten evrensel bir kitaptır. İnsanları¸ getirmiş olduğu evrensel ilkeleri hayatlarında tatbik etmeye çağırmaktadır. Bu ilkeleri sunarken de öyle bir yöntem kullanmıştır ki¸ insanlar kolaylıkla onu anlayıp ibret alabilmekte ve o prensipleri hayatlarına yansıtabilmektedirler.


İşte Kur'an'ın insanları eğitmede kullandığı yöntemlerden biri de kıssalardır. Nitekim Kur'an'ın üçte birini kıssalar oluşturmaktadır.


Kıssa; "kesmek¸ bir şeyin izini takip etmek¸ hikâye etmek¸ birine bir haber veya sözü anlatmak" anlamlarına gelen kass ve kasas kökünden türemiş bir kelimedir.[1]


Istılah olarak kıssa: "Yalan ihtimali veya hayalin karışması mümkün olmayacak bir tarzda tarihin derinliklerinde kaybolmuş unutulmuş veya bazı izleri insanlığın hafızalarında varlığını koruyabilmiş hâdiselerin muhataplara âdeta olaylara yeniden bir canlılık vererek anlatılmasıdır."[2]


Dinî konuların önemli bir kısmı mücerret olduğundan dolayı dinin öğretilmesinde farklı metod ve tekniklere ihtiyaç duyulmaktadır. Kur'an kıssaları¸ birtakım hakikatleri kolayca anlatmaya vesile olduğundan ve mücerret kavramları müşahhas hale getirmesi yönünden öğretimde vazgeçilmez metotlardan biri olmuştur. Kıssalar¸ teoriyle pratiği kaynaştırarak öğrenilen bilgilerin yaşanan hayattaki karşılığını ve örneklerini göstermektedir. Böylece teorik bilgiler¸ pratik hayata davranışlar olarak aktarılma imkânı bulmaktadır.


Kur'an-ı Kerim'de birçok surede geçmiş bazı peygamber ve milletlerden kıssalarına yer verilmekte; bu kıssalar¸ etkili bir üslupla ele alınmaktadır. Kur'an kıssaları naklederken insanların ibret ve ders alacakları yönleri öne çıkararak insanları hidâyete sevk etmeyi amaçlamaktadır.


Kur'an'daki kıssaları mahiyetleri yönüyle üç kısımda değerlendirmek mümkündür. 1. Tarihî kıssalar; olaydaki şahısların¸ zamanın ve yerin belli olduğu kıssalardır. Mesel⸠Hz. Âdem (a.s.) ve iki oğlu¸ Hz. Nûh (a.s.)¸ Hz. Hûd (a.s.)¸ Hz. Sâlih (a.s.)¸ Hz. Lût (a.s.)¸ Hz. İbrahim (a.s.)¸ Hz. İsmail (a.s.)¸ Hz. İshak (a.s.)¸ Hz. Yakub (a.s.)¸ Hz. Yûsuf (a.s.)¸ Hz. (a.s.) Şuayb (a.s.)¸ Hz. Mûsâ (a.s.)¸ Hz. Dâvud (a.s.)¸ Hz. Süleyman (a.s.)¸ Hz. Eyyub (a.s.)¸ Hz. Yûnus (a.s.)¸ Hz. Zekeriyâ (a.s.)¸ Hz. Yahyâ (a.s.) ve Hz. İsa (a.s.) gibi peygamberlerin kıssaları bu türdendir. 2. Kur'an'ın nüzulü sırasında meydana gelen olaylar: Kur'an bu olayları kıssa formatında anlatmıştır. İsra¸ Mirac¸ Hicret¸ Ahzab¸ Bedir¸ Uhud¸ Hendek¸ Huneyn¸ Hamrau'l-Esed¸ Tebuk savaşları ve seferleri¸ Bey'atü'r-Rıdvân ve Hudeybiye antlaşması gibi. 3. Gaybî Kıssalar: Bunlar da yedi ayrı surede anlatılan Hz. Adem (a.s)'in yaratılışı kıssasıyla¸ kıyamet sahneleri¸ âhiret¸ cennet¸ cehennem¸ buralara girecek olanların durumu ve haberleri olup ibret için kıssa formatında anlatılmıştır.[3]


Kur'an kıssalarında olayın yeri¸ zamanı ve şahısların özellikleri ayrıntılı olarak açıklanmamış¸ insanların ibret almaları için olaya vurgu yapılmıştır.


 


Kur'an Kıssalarının Temel Özellikleri


Kur'an'da anlatılan kıssalar geçmişte yaşanmış olaylar arasından seçilmiştir. Ancak bu olaylar her ne kadar geçmişte yaşanmış olsa da her devirde yaşanabilecek türden olaylardır. Dolayısıyla her asra uyarlanabilecek ve bütün insanların hayatlarında rehber olabilecek özelliklere sahiptir. Anlatılan olaylarda genel ilkeler vardır. Her insanın bu ilkelerden istifade ederek hayatına yön vermesi mümkündür.


Kur'an kıssalarında olayların yeri¸ zamanı ve şahıslarla ilgili ayrıntılı bilgilere yer verilmez. İnsanların mesaj alabilecekleri olaya önem verilmektedir.


Kur'an kıssaları¸ insanın ruhuna etki edebilecek bir tarzda anlatılmaktadır¸ yani en güzel kıssa­lar âdeta gözümüzün önünde cereyan ediyormuş gibi canlanır. İbret alınacak ince noktaları belirginleşip¸ insanlara hayatlarını tanzim etme yollarını gösterir. Kıssayı inceleyen herkes¸ orada kendisini bulur. Sonuçta herkes¸ kendine uygun bir şeyler bulup ibret ve ders alarak o güzel ilkeleri hayatında tatbik etmeye çalışır.


 


Kur'an Kıssalarının Gayeleri


Kur'an¸ beşeriyetin her iki dünya saâdetini temin etmeyi amaçlayan ilâhî bir kitaptır. Onun her âyeti bu temel gaye ve hedefi gerçekleştirmeyi ön planda tutar. Yani onun temel hedefi¸ insanlığın hidâyete kavuşmasıdır.


Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi Kur'an'ın üçte biri geçmiş peygamberler ve milletlere ait olayların anlatıldığı kıssalardan meydana gelmektedir. Kur'an'da kıssalara bu kadar fazla yer verilmesinin amacı¸ insanların o olaylardan ibret ve ders almalarıdır. Yoksa Kur'an'ın bu kıssaları anlatmaktaki amacı¸ tarihî olayları kronolojik olarak anlatıp tespit etmek değildir.


Kur'an kıssalarına¸ geçmiş peygamberler ve onların Hak davetleri konu olmuştur. Bu kıssalarda ilâhî daveti kabul edenler¸ etmeyenler ve bunlar arasında geçen mücadelelerin seyri ve neticesi muhataplara öz olarak anlatılır; böylece aynı hatalara Kur'an'ın muhataplarının da düşmemesi amaçlanır. Kıssalar yoluyla insanlara örnek tavır ve davranışlar özendirilerek anlatılır. Böylece onların da bu güzel ilkeleri hayatlarında uygulayarak Allah'ın razı olduğu kullar arasına katılmaları amaçlanır.


Kur'an Kıssalarının Eğitim Öğretimdeki Yeri


Kur'an'ın insanları eğitmede kullandığı önemli yöntemlerden biri de kıssalardır. Kıssalar¸ eğitim ve öğretimi kolaylaştırır. Konuların okuyanlar ya da dinleyenler tarafından daha rahat anlaşılmasını sağlar. Kıssalarla verilen bilgiler¸ sağlam zemine oturur ve akıllarda daha iyi kalır. Dinin temel hakikatlerinin daha iyi öğrenilmesi ve hayata uygulanması kolaylaşır. Aynı zamanda kıssa¸ dinleyen muhatapları rahatlatır ve anlatılan konuya ilgilerini arttırır. Eğitim öğretime renk katan kıssalar¸ karmaşık meselelerin çözümünü kolaylaştırır ve zor konuların kavranmasında önemli katkılar sağlar.


Ayrıca kıssalar konuyu monotonluktan kurtarır. İnsanlara bir takım hakikatleri teorik olarak vermek¸ mânâları yalın olarak sunmak¸ genelde aklı yorar ve dikkatleri dağıtabilir. Kıssalar¸ dinleyenlerin dikkatini ve ilgisini çekerek teorik kaideleri somutlaştırarak insanların öğüt almalarına yardımcı olur.


Kur'an kıssalarındaki kahramanlar¸ genellikle saygıdeğer peygamberler olduğu için insanlara örnek olma açısından çok önemlidir. Zira Yüce Allah¸ peygamberleri¸ özellikle de Hz. İbrahim (a.s.) ve Hz. Muhammed (s.a.v)'i insanlara "üsve-i hasene" (en güzel örnek) olarak takdim etmektedir.


Meselâ Kur'an¸ Hz. İbrahim (a.s.) ve ona iman edenleri bizlere şöyle örnek göstermektedir: "İbrahim'de ve onunla beraber olanlarda¸ sizin için gerçekten güzel bir örnek vardır. Onlar kavimlerine demişlerdi ki: ‘Biz sizden ve Allah'ı bırakıp taptıklarınızdan uzağız. Sizi tanımıyoruz. Siz bir tek Allah'a inanıncaya kadar¸ sizinle bizim aramızda sürekli bir düşmanlık ve öfke belirmiştir.' Şu kadar var ki¸ İbrahim babasına: ‘Andolsun senin için mağfiret dileyeceğim. Fakat Allah'tan sana gelecek herhangi bir şeyi önlemeye gücüm yetmez' demişti. (O mü'minler şöyle dediler:) Rabbimiz! Ancak sana dayandık¸ sana yöneldik. Dönüş de ancak sanadır."[4]


Hz. Peygamber (s.a.v.) ile ilgili olarak da şöyle buyrulmaktadır: "Andolsun ki¸ Rasulullah¸ sizin için¸ Allah'a ve âhiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah'ı çok zikredenler için güzel bir örnektir."[5]


Demek ki Kur'an başta peygamberler olmak üzere örnek şahsiyetleri bizlere güzel bir model olarak vermekte ve onlara özendirmek suretiyle onları taklit etmemizi istemektedir.


Tarihte yaşamış şer kanadındaki model şahsiyetlerden bazılarının âkıbetini gözlerimizin önüne sermek suretiyle ibret almamızı¸ onlar gibi olmaktan sakınmamızı istemektedir.


Dinî kavramlar genellikle soyut kavramlardır. Çocuklar ve gençler soyut kavramları anlamada zorluk çekmektedirler. Kur'an¸ kıssalar vasıtasıyla soyut kavramları somutlaştırmakta ve böylece insanın meseleyi daha iyi kavramasına yardımcı olmaktadır. Mesel⸠Allah'ın bu dünyada görülmemesi meselesinde Kur'an-ı Kerim'deki şu âyetler soyut meselenin insan zihninde somutlaşmasını sağlamaktadır: "Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte (Tûr'a) gelip de Rabbi onunla konuşunca ‘Rabbim! Bana (zatını) göster; seni göreyim!' dedi. (Rabbi): ‘Sen beni asla göremezsin. Fakat şu dağa bak¸ eğer o yerinde durabilirse sen de beni göreceksin!' buyurdu. Rabbi o dağa tecellî edince onu paramparça etti¸ Mûsâ da baygın düştü. Ayılınca dedi ki: Seni noksan sıfatlardan tenzih ederim¸ sana tevbe ettim. Ben inananların ilkiyim."[6]


İşte bu kıssa ile bizim Allah'ı bu dünyada göremeyeceğimiz somut bir örnekle anlatılmaktadır. İnsanın bu dünyada kendisine verilen istîdâtlarla Allah'ı görmeye güç yetiremeyeceği¸ dağın parçalanması ve Hz. Mûsâ (a.s.)'ın bayılıp düşmesi anlatılmak suretiyle somut hale getirilmektedir. Aynı zamanda bu kıssada Allah'ın cisim olmadığı¸ bu yüzden dünya gözüyle görülemeyeceği¸ ancak tecellîleriyle varlığının kavranabileceği anlatılmaktadır.


Sonuç


Kur'an-ı Kerim bir hidâyet rehberidir. İnsanları ve cinleri karanlıktan aydınlığa çıkarmak için vahyedilmiştir. Kur'an¸ muhataplarını eğitirken çeşitli metodlar kullanmıştır. İşte kullandığı metodlardan biri de geçmiş peygamberler ve milletlere ait kıssalardır. Kur'an'da bu kıssaların anlatılmasındaki amaç; ibret alarak¸ dersler çıkartmak suretiyle doğru yola yönelmemizi sağlamaktır. Yoksa tarihî olayları kronolojik olarak anlatıp tespit etme gayesi güdülme­miştir. Kur'an¸ kıssaları naklederken olayların ayrıntılarını değil¸ kendi amacına uygun olarak insanların ortak meselelerini seçer. Çünkü kıssalarda önceki dönem­lerde doğru yol üzerinde bulunanlara mükâfat verildiği¸ kötü ve yanlış yoldakilerin de cezalandırıldığı bildirilip öğretilmiştir. Kur'an¸ en güzel kıssa­ları âdeta gözümüzün önünde cereyan ediyormuşçasına anlatır. İbret alınacak ince noktaları belirleyip¸ insanlara hayatlarını tanzim etme yollarını gösterir. Ayrıca daha önce nakledilen gerçek dışı birçok motiflerle doldurulan olaylar¸ en ciddi ve doğru şekliyle anılır. İnsan düşüncesi hayal ve masal dünyasın­dan uzaklaştırılarak gerçeğin aydınlığına götürülür.


Kur'an-ı Kerim'deki kıssaların tarihi gerçekleri yansıtan ibret levhaları olduğunu bilmeliyiz. Anlatılan kıssalardan ibret alıp dersler çıkartarak hayatımıza müsbet yön vermeliyiz.


 






[1]   İbn Manzur¸ Cemalü'd-Din Muhammet b. Mükrim¸ Lisanü'l-Arab¸ Dârü Sadr¸ Beyrut¸ trs.¸ VII¸ 73; İsfehânî¸ Ragıp¸ Hüseyin b. Muhammet¸ Müfredâtu Elfâzı'l-Kur'ân¸ Dâru'ş-Şâmiye¸ Beyrut¸ 1992¸ s.671.



[2]   Şengül¸ İdris¸ Kur'ân Kıssaları Üzerine¸ Işık Yayınları¸ İzmir¸ 1995¸ s. 46.



[3]   Şengül¸ Kıssa Mad.¸ Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ans.¸ Ankara¸ 2002¸ XXV¸ 499.



[4]   60/Mümtehine¸ 4.



[5]   33/Ahzâb¸ 21.



[6]   7/A'râf¸ 143.

Sayfayı Paylaş