HULUSİ EFENDİ (K.S.) VE CAMİ KİTÂBELERİ

Somuncu Baba

"Hulûsi Efendi Hazretleri yaptığı¸ yaptırdığı¸ kaleme
aldığı eserlerinde¸ sanat ve estetik hususuna
fevkalâde önem vermiş¸ İslâm medeniyetinin bütün
unsurlarını eserlerinde bir vesîle ile yansıtmıştır."



Gönül birliğinin merkezi camilerimiz¸ can evlerimiz… Bizleri toplayan¸ bir araya getiren daha doğrusu "ben"leri "biz" yapan kutsal mâbedlerimiz… Allah'ın huzurunda saf tuttuğumuz¸ ilâhî neşe ile Hakk'tan gayrısını unuttuğumuz en müstesna ibadet yerlerimiz… Tevâzu ile alnımızı yere koyduğumuzda¸ makbul olur secdelerimiz. Rabbimize en yakın olduğumuz o an ki¸ şeytandan insanı ayırt eden en büyük hünerimiz. İç aydınlığı¸ dış güzelliğiyle içimizi ve dışımızı billurlaştırır tertemiz…


Allah'ın evi Beytü'l-Haram'dır¸ dünyadaki ilk mescid. İlk insan ilk peygamber Hz. Âdem'in inşa ettiği binâ-yı tevhîd. Ondan sonra Mescid-i Aksa'dır. Buna da tarih şâhid…


Mekke'den Medine'ye hicret edince Âlemlerin Efendisi¸ konakladığı yerde bir mescid inşâsı oldu tavsiyesi… Taş toplarken gayretli hizmetinden dolayı Ammar b. Yasir oldu Kubâ Mescidi'nin bânisi… Takva üzere bina edilen bir yapı samimiyet âbidesi…


Peygamberimizin Medine'ye hicretiyle fazilet menbaı¸ muhabbet mekânı¸ inkişâf merkezi olan nurlu mescid¸ "Mescid-i Nebevî"nin temelleri atıldı. Risalet tâcının taşıyıcısı inşaatında çalıştı¸ yapımına bizzat katıldı. Onun için bu nebevî nur âbidesi¸ fazîlet bakımından Kâbe'den sonra tutuldu.


Güzellik dini yayıldıkça¸ rahmet tomurcukları serpildikçe¸ her yerleşim yerinin bir mescidi oldu. Eski mâbedler yeniden can buldu. Putlardan temizlenen mekânlar gönül merkezine tebdîl oldu…


Allah'ın mescidlerini;  inananlar¸ namazı dosdoğru kılanlar¸ başkasından korkmadan imar ederler… Bu dünyada bir mescid yaptıranlar¸ âhiret âleminde bunun karşılığında bir köşke giderler… Camilerle şeref bulmuş yeni fethedilen yerler… Cami medeniyeti üzere şekillenmiş planlanan şehirler…


Yüksek Mimar Necip Dinç¸ cami medeniyetimizin şehrin mimarî yapısına ve hayatımıza olan etkisini şöyle tarif etmektedir:


Cami¸ Şehir ve Hayat


"Bir milletin diğer sanatları gibi mimarlık sanatı da onun seciyesinden¸ mânevî ve rûhî yapısından örülmekte¸ o milletin mensup olduğu medeniyet ve kültür zümresinden gelen unsurları barındırmaktadır.


Mimarlık sanatı¸ bizim kültür birikimimizin temel esaslarındandır. Dolayısıyla bizim mimarlık sanatımıza da¸ inanç esaslarımız¸ değer sistemimiz ve zihniyetimiz hayat vermektedir. Aynı zamanda dünya görüşümüz¸ günlük yaşayışımız¸ çevre anlayışımız¸ temizlik alışkanlıklarımız¸ örflerimiz¸ âdetlerimiz¸ komşuluk münâsebetlerimiz de mimarlık sanatımızın esaslarını teşkil eden en mühim unsurlardandır.


Özellikle İslâm mimarisinin kemâlini bulduğu Osmanlılar'da mâbedlerin inşasında tevhîd inancı hâkim olmuştur. Zeminden kubbeye doğru kademe kademe yükselirken¸ adetâ kesretten vahdete ulaşılmaya çalışılmış¸ bütün elemanlarla kubbeye ulaşırken insicâmın¸ âhengin¸ tenâsübün¸ dayanışmanın en güzel örnekleri verilmiştir. Mekân ve kitle anlayışında yekpârelik temin edilmiştir. “Komşusu aç iken¸ kendisi tok olarak sabahlayan bizden değildir.” hadîs-i şerîfi mimarlık sanatımızda imâretler¸ aşevleri¸ kervansaraylar¸ tabhâneler (misafirhâne) olarak tezâhür etmiştir. İslâmiyet'te temizliğe verilen fevkalâde ehemmiyetin tezâhürü hamamlardır.


Ticarete verilen önem¸ bu konuda gösterilen titizlik arastalarımızın¸ çarşılarımızın düzenlenmesinde bir çekirdek görevi yapmıştır.


Evlerin¸ camilerin¸ dükkânların¸ han vs. hamamların cephelerine yapılan kuş evleri¸ hem toplumun zarif estetik anlayışını yansıtmış¸ hem de hayvanlara gösterilen sevgi ve merhametin müşahhas bir ifadesi olmuştur. Kendisiyle ve bütün kâinatla barış ve uyum içinde olan¸ böylece İslâm kelimesinin hakikatini merkezine almış olan medeniyet¸ kuşları bile fırtınayı¸ yağmuru ve kavurucu güneşi hesaba katarak¸ kuşlara korunmaları ve barınmaları için muhteşem kuş köşkleri¸ kuş evleri ve kuş sarayları inşa etmiştir. Sağ elinin verdiğini sol elin görmemesi gerektiği düsturuyla hareket eden toplum¸ sadaka taşlarını meydanlarda herkes için¸ ihsan kapılarını da cami girişlerinin iki yanında camilere gelenler için zarif bir şekilde yaparak¸ ihtiyaç sahiplerinin sıkıntılarını¸ kimseye bildirmeden¸ gizlice gidermeleri imkânını sağlamıştır.


İmanın¸ ince ve zarif bir ruhun hayatın her sahasına hâkim olduğu bu toplumda ihtiyaç sahipleri de ihtiyaçları kadarını almışlar¸ kanâat etmişler ve bu sâyede de bu müstesnâ gelenek yüzyıllarca yaşayabilmiştir. Böyle incelikler ve edepler Osmanlı mimarisinin görünmeyen fakat esasını teşkil eden çekirdekleri olmuştur."


Cami medeniyetimizin en önemli unsurlarından biri de cami kitâbeleridir. Bu yazımızda Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Hazretlerinin kaleme aldığı birkaç tarih kitâbesini sunacağız. Öncelikle Sivas Paşa Camii'nden başlayalım:


 


Sivas Paşa Camii


Çarşı içerisinde Nalbatlarbaşı Caddesi'nde bulunan bu camiyi Süleyman Bey 1421 yılında küçük bir mescit olarak yaptırmıştır. Süleyman Bey'in soyundan gelen ve Sultan I.Abdülhamid'in damadı¸ Hibetullah Sultan'ın eşi¸ Sivas Valisi Alâeddin Paşa 1805 yılında bu mescidi yıktırarak daha büyük bir cami yaptırmıştır. Bu nedenle de camiye Paşa Camisi ismi verilmiştir.


 


1970'li yıllarda eskiyen camiinin bir kısmı yangınla harap olunca¸ Yüksek Mimar Necip Dinç Beyin projesiyle yeniden inşa edilip¸ 1980 yılında tekrar ibadete açılmıştır. Camii inşaatı tamamlanma aşamasında iken Necip Dinç'in talebi üzerine Hulûsi Efendi Hazretleri bir tarih kitâbesi kaleme almıştır. "Bi-gufrân-ı Hay" ifadesiyle¸ 1401/1980 yılı ebced hesabıyla tarih olarak düşürülmüştür. Kitâbenin metni şu şekildedir:


 


Bismillahirrahmanirrahim


 


Hakk'a hamd Rasûlüne tahiyyât u senâ


Oldu bu ma'bed-i İslâm saâdetle binâ


 


Etti erbâb-ı himem sa'y-i beliğ-i tâm


Bir tarz-ı nevînle eylediler hoş ihyâ


 


Yeniden doğdu Sivas'ın harâb ufkundan


Ve eşrakati'l-ardu bi-nûri Rabbihâ


 


Emeği geçen zevâtı hayr ile kıl yâd


Oku Mimâr-ı Necîb'ine de hayr-ı duâ


 


Bin dokuz yüz seksen bir mîlâdîde oldu


Paşa Cami-i şerifi müceddeden inşâ


 


İkmâline hicrî "Bi-gufrân-ı Hay"  târîh


Şerrefa'llâhu teâlâ  dâimen ebedâ


 


Hulûsî acz ile yazdı bu kitâbeyi


Zâlike fadlu'llâhi yü'tîhi men yeşâ


 


Kurtbağı Camii


Darende Kurtbağı Camii¸ çok eskimiş bir halde iken Osman Hulûsi Efendi (k.s.)'nin nezâretinde mahalle sâkinlerinden Hacı Hasan Akyol'un maddî katkılarıyla 1956'da yeniden yaptırılmıştır. Camii bir yıl gibi kısa bir sürede tamamlanarak 1957'de hizmete açılır. Camiin bu tarihteki kitâbesi de Hulûsi Efendi tarafından hazırlanır. Camiinin kitâbesinde şu ibareler kayıtlıdır:


Gönül birliğiyle ashâb-ı huzûr


Yapdı bu camii¸ nûr alâ nûr


Sene 1377 hicrî (1957)"


 


Yeniden yaptırılmış olan camiin minaresi de dört yıl sonra 1961'de tamamlanır. Yine minarenin kitâbesi de Hulûsi Efendi tarafından yazılmıştır. Kitâbenin kaydı şöyledir:


Lutf-i kereminle pâyidâr et


Bu minâreyi İlâhî


Olsun târîhi remzen gufrân


Devr eyledikçe sâl u mâhı


Hicrî sene 1381 (1961)


 


Zaimoğlu Çarşı Camii


1950'li 60'lı senelerinde gündemde Darende'nin maddî mânevî imarı vardır. Lâkin imkân¸ vesîle ve en mühimi de önder gerek. “Darende Camileri İhya ve Onarım Derneği” başkanlığını da yürüten Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi¸ o günlerde Somuncu Baba Camii çevresi ile de meşguldür. Çarşı esnafından biri¸ bir gün Çarşı Camii'nin halini kastederek Hulûsi Efendi (k.s.)'ye


“Efendim buraya da bir el atsanız…” diye arzedince¸


“EI attık inşallah.” buyururlar. Bir yıl sonra şöyle bir vesile ortaya çıkar:


70'Ii yılların başında vefat eden Darende eşrafından H. Tahir Zaimoğlu adına ailesi¸ eşi Kiraz Hanım ve evladı Abdullah Zamioğlu'nun ikâmet ettikleri Kadirli veya Darende'ye bir hayrat tesis etme düşünceleri ifşâ olur. Hulûsi Efendi'nin teklîfi ve Mimar Yücel Sarı Bey'in tavassutu üzere Darende Çarşı Camii yerine yeni bir cami inşa fikri¸ taraflarca karar haline getirilir. İnşaatın yapım aşaması Hulûsi Efendi Hazretleri'nin gözetiminde gerçekleşir. İnşaat tamamlanınca Hazret bir kitâbe kaleme alır. Kitâbe şöyledir:


 


Allah'a hamd Rasûlüne ve âli sahbine selâm


Hüsn-i hitâmı resîde oldu bu mâbed-i İslâm


 


Bindokuzyüz yetmiş dokuz yılı haziran ayında


Tâhir Zâimoğlu Câmi-i şerîfi oldu tamâm


 


Mimarlığını Yücel Sarı Bey deruhde eyledi


Tarihini "Gufraânun Hayy" dedi Hulûsî miski'l-hitâm


 


Hacı Hakkı Tunç Camii


Bir başka camiimiz ise¸ Darende ilçesindeki A. Ulupınar Kasabası'nda yapılan Hacı Hakkı Tunç Camii'dir. Aşağıulupınar Kasabası'ndan Hacı Tunç¸ Almaok mevkiinde¸ Es'ad Hacı Özpolat'tan bir bahçe satın alır. Bahçe¸ 1957 senesinde Malatya-Kayseri karayolu geçerken kısmen istimlâke uğrar.


1970'li yılların başında Darende İmam-Hatip Okulu inşaatı başlamıştır. Hulûsi Efendi Hazretleri o günün maddî imkânları içinde inşâata yardım toplamaktadır. Nazarına mazhar olan Hacı Tunç ise¸ maddî sıkıntıları gördüğü için:


“Efendim benim de bir tuğlam bulunsun” diyerek Almaok'daki bu bahçesini satıp bedelini bağışlama arzusunu ifşa edince¸ Hulûsi Efendi Hazretleri¸ “Hacı Ağa hele orayı satma¸ biz oraya cami yapacağız.” buyururlar. Bu cümleyi üç defa tekrar ederler. Hacı Tunç sükût eder. İhvânın edebindendir susup beklemek. Hacı Ağa'ya beklemek düşer. Hâlbuki o günün râyici ile 200.000 TL bir meblağ tutacak olan bahçenin satışı¸ okulun inşaatına çok ciddî bir katkı sağlayacaktır. Bekleyen derviş¸ muradına erer¸ ama bu murâd canlara minnet…


İmam-Hatip Okulu 1974'de açılır. İlk mezunlarını 1981'de verir. Verir ama vefâlı ihvânlardan olan Hacı Tunç aynı sene rahmet-i Rahmân'a kavuşup¸ cismi toprağa verilir. Hulûsi Efendi (k.s.)'nin işareti üzere Hacı Ağa¸ Almaok'daki bahçeye defnedilir. Hulûsi Efendi Hazretlerinin kitâbesini nazmettiği mezar bugün cami avlusundadır:


 


Hüvel Baki


El-merhûm vel mağfûrun leh bin dörtyüz bir hicride


Kavuştu rahmet-i Rahmân'a Hacı Tunç


Cismi toprağa verildi bunda


Ruhu âlem-i cemâle etti urûc


Ey insan hayr ile hatm-i enfâs et


Bin yıl yaşasan böyledir sonuç 


Zâir¸ ruh-ı azîzine kıl ihdâ


Oku bir Fâtiha¸ ihlâs-ı şerifi üç


Rûhiçün el-fâtiha


10.02.1981


 


Defni müteakip Hulûsi Efendi Hazretleri Hacı Ağa'nın oğlu Hakkı Tunç Beye¸ “Oğul işte şimdi sırası geldi.” diyerek caminin inşasına işaret buyurur. Birilerince bu hayratın kasaba merkezine yakın bir arsaya yapılması teklif edilince Hulûsi Efendi Hazretleri: “Oğul bir otobüs durur¸ kırk kişi iner. Kimi su içer¸ iki kişi de namaz kılar. Bu sevap da Hacı Ağa'ya yeter.” buyurur.


1982'de Y. Mimar Necip Dinç Beye ait proje ile inşaat başlar. Bahçe kodunu karayolu seviyesine düşürmek için hafriyat yapılır¸ inşaatta asıl söz¸ Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi'nindir.


Taş işçiliğinin en hünerli elleri camiyi birkaç yılda tamamlar. Bir defasında camiinin inşaatını incelemek üzere bir ziyarette bulunur. Bu sırada ustalar kubbe kasnağını oluşturmaktadır. Hazret aşağıdan bakar¸ ustaya¸ "Oğul o sırayı yanlış taşla örmüşsünüz¸ bunun üzerine bina ederseniz kubbe düzgün olmaz." diye buyurur. O sıra sökülür yeniden düzgün bir şekilde örülür. Caminin minber¸ mihrab¸ va'z kürsüsü ile merdivenler ve şadırvan özel bir sipariş ile İstanbul'da mermerden yaptırılır ve yerine monte edilir.


Bahçe-avlu düzenlemesi ile 1988 yılının Ramazan'ında Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi Hazretlerinin şereflendirdiği avludaki bir iftar meclisi ile ibadete açılır. İlk hutbesini îrâd buyuran Hulûsi Efendi Hazretleri¸ Hakkı Tunç Beyin samimî ve mütevâzı arzularına binâen kitâbeyi şöyle nazmeder:


 


Allah'a hamd Rasûlüne tahiyyat ü selâm


Hitam-ı resîde oldu bu ma'bed-i İslâm


 


El-Hac Hakkı Tunç Bey etti sa'y-i beliğ


İkmâline gösterdi hüsn-i ihtimâm


 


Bindörtyüz yedi tarih-i hicrîde


Hakkı Tunç Cami-i şerîfi oldu tamâm


 


Hulûsi Efendi Hazretleri yaptığı¸ yaptırdığı¸ kaleme aldığı eserlerinde¸ sanat ve estetik hususuna fevkalâde önem vermiş¸ İslâm medeniyetinin bütün unsurlarını eserlerinde bir vesîle ile yansıtmıştır. Yaptırdığı¸ yapımına vesîle olduğu camiler halen ibadete açık¸ minarelerinden beş vakit ezan okunmaktadır. Eserleri kıyamete kadar o mübarek ztın isminin hayırla anılmasına vesile olacak sadaka-i câriyelerdir. 

Sayfayı Paylaş