DİL VE İKTİDAR

Somuncu Baba

Madem geçen gün ömürdendi o halde varolan gerçekte var değildi¸ bir vehim ve hayaldi. Nazım Hikmet'in çaresiz bir biçimde itiraz ettiği Mevlâna rubaisinde dendiği üzre¸ ‘suret hemi-zıllest' idi. Görünenler birer gölgedir¸ hayaldir. Bunu deşifre edebildiğine göre en tehlikeli mülk dildir.

Gerçi tarihin tekerrürden ibaret olmadığına inananlardanım ama ‘âlemin hükümdarlığı' olgusunun modern zamanlarda tümüyle buharlaşmasıyla birlikte birkaç yüzyıldır tekerrür olmasa da birbirini anımsatan süreçler yaşandığı kesin. Bugün ‘devlet dairesi'ndeki ‘daire' belirlenemeyecek kadar kadim bir geleneğe uzanıyor. Varlık daireseldir. Hakikat daireseldir. İnsan İbn Arabî'ye göre ‘dairevi bir yüze sahip olmaksızın gerçeği kavrayamaz.' Zaman lineer¸ ardışık değildir¸ daireseldir. Dünya daireseldir vs. ‘Devlet dairesi'ndeki daire kozmik bir ilkenin hatırına o tamlamaya sokulmuştur¸ ne ki artık devlet Nietzsche'nin dediği gibi ‘herkesin ağır ağır kendi canına kıydığı' yere dönüşmüştür. Bu da bir dairedir ama bermuda şeytan üçgeninin ortasında bir yerdir. ‘Dil iktidardır'ın bağlamına düşmeksizin sorunu tartışmanın bizim açımızdan daha esenlikli olacağını sanıyorum. Bizde dil iktidar değildi¸ bir zamanlar(?) dil varlığın eviydi. Orada insan şairane oturuyordu. Hem mülklerin en tehlikelisiydi hem de uğraşların en masumu. Uğraşların en masumuydu zira varlık onunla soluk alıp verirdi. Varlığın taşmasıydı dil. Bu yüzden güç değildi ama zordu¸ imkânsızdı. Şeyh Galip örneğin imkânsızlığın son uğrağıydı. ‘Mülklerin en tehlikelisi'ydi¸ çünkü Varolanın varlığı tehdidini ancak dil deşifre edebiliyordu. ‘Buna dünya derler hepisin geçer/Hangi günü gördün akşam olmamış' diyordu ‘halk'ın şairi.


Madem geçen gün ömürdendi o halde varolan gerçekte var değildi¸ bir vehim ve hayaldi. Nazım Hikmet'in çaresiz bir biçimde itiraz ettiği Mevlâna rubaisinde dendiği üzre¸ ‘suret hemi-zıllest' idi. Görünenler birer gölgedir¸ hayaldir. Bunu deşifre edebildiğine göre en tehlikeli mülk dildir. Dil bugün bu tehlikesini büyük oranda yitirmiştir. ‘Ama uğraşların en masumu' da değildir artık Hölderlin'in sandığı gibi. Aşk¸ şevk¸ muhabbet¸ sevgi¸ şefkat sözcükleri göğümüzden tümüyle çekilmiş¸ anlam dünyaları boşaltılmış¸ yağmalanmıştır. O halde Blake'in ‘şefkati aziz tutun' uyarısına muhatap olan dil sahipleri de yitip gittiler aramızdan. İş gelip erk'e dayandı. Erk¸ ‘erkek'liğin ideolojisini içkin olduğundan dil zaten uğraşların masumu olma şansını yitirdi. Bu kez mülklerin en tehlikelisi oldu ama bu çıkarı uğruna hem kendini hem dünyayı ateşe vermekten çekinmeyen bir düzenbazlık¸ bir bağnazlık¸ bir kıyıcılık¸ bir kan içiciliğe kapı araladı. Erk¸ kurban ister¸ sürekli kendisine kurbanların sunulduğu bir sunak olabiliyorsa ‘dil'i sever. Egemen sistemin nosyonları¸ Ece Ayhan'ı da muvafık bir muhalif olarak üretmiştir. "Dil iktidardır" diyen aynı zamanda¸ ‘muhalefet iktidarın parçasıdır' demiştir. O halde muhalif olan da deforme olmuş anlamıyla ‘masum bir uğraşçı'dır. Oysa dil savaşçı değil midir? En yakınınızdan başlamak üzre ruhunuzu tehdit eden her şeye karşı savaşın demiyor muydu Elçi? Bizim erkimiz de o protezler medeniyetinden besleniyor. O ise ruhları sakatlıyor. Tarkovsky can havliyle¸ insanlar birbirini çürütüyor demişti. Çağrısının yankısı kentlere vurdu mu? Dil bir güçtür evet ama bu tinin gücüdür¸ zira tin sanatkârdır. Bir muhalefet¸ bir murakabe¸ bir siygaya çekiş¸ bir direnç bir karşı çıkış oluşturulacaksa bu da ancak ruhun korunmasıyla mümkündür.


Necatigil ne diyordu: Sevgi çözümdür. Sanırım biz ‘eser'in tıpkı yazıcısı gibi sonsuz bir yalnızlık içerisinde olduğunu hissedemiyoruz. O da sevgiyle yaşayabiliyor ancak. Varlık muhabbetten doğmuştur¸ (Muhabbetten hâsıl oldu Muhammed/Muhammedsiz muhabbetten ne hasıl) nefretten değil. Yaşamın baskın yanı sevgiye bağlı yanıdır¸ nefrete değil. Nefretten şiir doğmaz¸ daha doğrusu nefretin şiiri olmaz. Dil tinin taşması olmaktan çıkınca¸ bir oyuna dönüşmüştür. Her şey ama her şey palimsest edilebilir artık. Din¸ tarih¸ aşk… herşey yağmalanabilir.


Heidegger dile dönüşmeyen bir şeyin olmadığını bize yüzyıllar sonra kesin bir biçimde anlattı. Orada dil tümüyle bir oyuna dönüşmüştü. Biz  o oyuna sonradan katıldık. Biz koşudan sonra da koşan atlar olmayı tercih edebiliriz ama o kirli oyuna katılmamalıydık diye düşünüyorum. Halimizi dile dönüştürmeyi en çok başarmış bir tarihin bakiyesiyiz. Nasr'ın uyarısını hatırlıyorum¸ sadık Hidayet içi kanayarak¸ ‘nihilist olmak kötüdür ama nihilist taklidi yapmak daha kötüdür.' Terbiye diye bir kelam vardı sahi. Edebiyatın kökteşi ‘edep'tir biliyorsunuz. Bendeniz eleştirinin etik değil de modern anlamda kullanmaksızın ‘ahlakî' ya da şöyle diyeyim ‘vicdanî' ölçütleri olması gerektiğini düşünüyorum.


Nesnel¸ psikoanalitik¸ simgesel¸ vs. vs. nasıl olursa olsun kritik insanî ve vicdanî olmalıdır ve belki de Hz. Ali'nin uğrunda canını verdiği mutlak adalet ilkesinden süzülmelidir. Çeviri yorumdur derler¸ eleştiri haydi haydi yorumdur ve yorumlardan¸ sonsuz yorumlardan sadece bir tanesidir. Ama metin ‘eser' olmayı hak etmişse. O yolda ilerleme imkânına sahip taze bir metinse ve genç bir kalemden çıkmışsa (ki genç olmak bir suçsa bunu herkes her an terketmektedir) o halde Rilke'nin genç şaire mektuplardaki öğüt/önerilerini hatırlamamız gerekir. Gecenin ilerleyen bir anında vicdanınla başbaşa kaldığında kendine şunu sor: ‘Yazmasam nolur?' Eğer cevabın ‘ölürüm'se devam et¸ yoksa bunu yaşamının bir yan uğraşı olarak sürdüreceksin. Bırak o seni belirlesin¸ yani onun yatağına gir. Eleştiricilerin düşüncelerini fazla kaale alma… Rilke'nin ilk bakışta gençleri ayarttığı¸ onlara yaranmak istediği bile söylenebilir ama bu ilkeyi değiştirmez. ‘Yazmasam ölürdüm' diyorsa kalem yazmak zorundadır. Zaten yazı bir yazara kendisini yazdırmamışsa bir başkasına mutlaka yazdıracaktır. Değerli olan kirâmen kâtibin gibi gerçeğe doğru tanıklık etmektir. Bu nezaket ve edep meselesi günümüz yazın ortamının merkezi sorunudur. Metin üzerinden hıncını almaya çalışan¸ doğrudan kişiliği hedef alan¸ ona buna çamur atan bir eleştiri dilinin bizatihi kendisini tahrip ettiğini sanıyorum.

Sayfayı Paylaş