UNUTULAN KAHRAMAN DENİZCİ GAZİ UMUR BEY

Somuncu Baba

Umur Bey'in bu dâhice hareketi İstanbul'un fethinde Fatih Sultan Mehmet'e ilham kaynağı oldu. Türk Tarihi'ni derinlemesine inceleyen Fatih Sultan Mehmet de¸ Umur Bey'den 115 yıl sonra Haliç'e¸ gemilerini karadan yürüterek indirdi. Haliç'in ağzına çektikleri kalın zincire güvenen Bizanslılar¸ sabahleyin Türk Donanması'nı karşılarında görünce son umutlarını da yitirdiler.

Malazgirt Zaferi'nden sonra 1077'de Çavuldur Boyu tarafından fethedilen İzmir'de¸ Bizans tutsaklığından kurtulan Çaka Bey tarafından 1081'de ilk Türk Denizci Beyliği kuruldu. Bizans'ın içten içe yıkıldığını gören Çaka Bey¸ "Üçlü Kıskaç" dediği bir plânla Bizans'ı ele geçirmeye çalıştı. İzmir¸ Çaka Bey'in büyük deniz proje ve girişimlerine sahne oldu. Her zamanki gibi Bizans entrikaları galip geldi ve Çaka Bey'in büyük hayalleri başarısızlıkla sonuçlandı.


Umur Bey 


Aydınoğulları'nın kurucusu olan Mehmet Bey'in beş erkek bir de kız çocuğu vardı. Hızır¸ Umur¸ İbrahim Bahadır¸ Süleyman ve İsa Beyler ile Hanzade Sultan'dır. İçlerinden en yeteneklisi ve aktif olanı Umur Bey'dir. Umur"işler¸ yükümlülükler¸ görevler" anlamındadır. Umur Bey'in İslâmî lakabı; Bahaüddün olup¸ "dinin güzelliği" anlamına gelir. Umur Bey 1309 yılında Leşkerieli'nde doğdu. Ayasulug-Efes Emiri olan amcası Osman¸ doğduğu sırada orada bir tersane kurup¸ gemi yapımına başladı. Mehmet Bey'in ikinci çocuğu olduğu halde¸ dönemin en iyi hocalarından dersler aldı. 12 yaşında silâh kullanmaya başlayan Umur Bey¸ uzun boylu¸ sağlam yapılı¸ güçlü¸ heybetli tavırları ile dâhiyane bir görünüme sahipti. 


Deryalar Fatihi


Aydınoğlu donanmasına komuta edenUmur Bey¸ denizci olarak büyük şöhret kazandı.  Saruhanoğlu Süleyman Bey ile birleşerek bir donanma kurdu. Gaziemir'den doğup İzmir Körfezi'ne dökülen  Kızılçullu Deresi'nin Gaziemir ile Şirinyer arasındaki bölümünde ilk tersanesini oluşturdu. Bu tersanede imal ettirdiği kadırgalar 30 santimetre derinliğindeki suda bile ilerleyebilen efsane oldu. 


İzmir Kalesi ve limanını 1328'de Cenevizliler'den alan Umur Bey ertesi yıl 8 gemilik bir filo ile denize açıldı ve Çanakkale Boğazı'nda ilk savaşını yaptı. 1329'da Menteşe¸ Ayasulug ve Saruhan Beyleri'nin deniz kuvvetleri ile Adalar Denizi'ni Hıristiyanların birleşik donanmasına dar ettiler. Umur Bey'in küçük filosu¸ gittikçe büyüdü. 1329'da¸ yanında İbrahim Bahâdır Bey olduğu halde¸ Bozcaada'ya çıktı. 1330'da 45 gemi ile Sakız'a baskın yaptı.  1333'te Umur Bey'in kumandasında Eğriboz seferinde Venedikliler ile savaşan müttefik Türk Donanması 250 gemiden oluşuyordu. Umur Bey aynı yıl içinde 170 gemi ile Yunan kıyılarına gitti. Karaya çıkardığı akıncılar Atina kapılarına dayandılar. 1334'te Aydınoğullarına hükümdar oldu. 


Gemilerin Karadan Yürütülmesi


1335'te 276 gemi ile Mora'ya gitti. 1336'da Foça'da İmparator Kantakuzen ile buluştu. 1338'de 350 gemi ile Korent üzerine yöneldi. Bu seferinde 50 büyük gemiyi Korent civarına bıraktıktan sonra 300 gemisini karadan yürüterek Patras körfezine geçirdi. Sonra aynı yoldan geri döndü. Bu yüzden eski tarihlerimizde Korent Limanı'na Umur Bey Limanı denilir. 


Umur Bey'in bu dâhice hareketi İstanbul'un fethinde Fatih Sultan Mehmet'e ilham kaynağı oldu. Türk Tarihi'ni derinlemesine inceleyen Fatih Sultan Mehmet de¸ Umur Bey'den 115 yıl sonra Haliç'e¸ gemilerini karadan yürüterek indirdi. Haliç'in ağzına çektikleri kalın zincire güvenen Bizanslılar¸ sabahleyin Türk Donanması'nı karşılarında görünce son umutlarını da yitirdiler. 


Umur Bey 1339'da Bizans İmparatoru Kantakuzen'in önerisi üzerine boğazlardan geçerek Karadeniz'e çıktı. Tuna ağzında Kilya Limanı'na asker çıkararak Eflak arazisine akın yaptı. Bu seferde şimdi Beykoz'da "Umur Yeri" denilen yeri üs olarak kullandı. Umur Bey dostu Kantakzen'e yardım etmek için 1342'de İzmir'den 380 gemilik donanmasına 29.000 asker yükleyerek Meriç Nehri ağzına çıkardı. Böylece Anadolu'daki Türkler ilk kez Avrupa kıtasına ayak bastı. 1329'daki 8 gemilik küçük filosunun 12 yıl içinde 380 gemilik bir donanmaya dönüşmesi¸ büyük bir başarıydı. Dimetoka'yı Bulgarlar'dan alıp müttefiki İmparator'a verdi. Ertesi yıl¸ 1342'de İmparator¸ rakibi Paleologoslar'a karşı tekrar Umur Bey'den yardım istedi ve bu suretle Türk hükümdarını¸ Bizans'ın dâhilî işlerine karıştırmış oldu. Gazi Umur Bey¸ Rumeli'ye geçip¸ İmparatora istediği yardımı yaptı.


Haçlı Harekâtı ve Umur Bey


Anadolu'ya karşı ilk Haçlı seferi Umur Bey'i durdurmak için düzenlenmiştir. Haçlı Seferleri tarihsel bağlamda iki dönem şeklinde ele alınır. İlki Kudüs'ü İslâm dünyasından almak için düzenlenen Haçlı Seferleri ikinci ise¸ Osmanlı'nın Balkanlardaki faaliyetlerini önlemek için düzenlenen Haçlı Seferleri'dir. Fakat Anadolu'ya karşı da Haçlı Seferleri düzenlenmiş¸ Anadolu'daki beyliklerin uçlarda yayılmaları papalığın girişimleriyle önlenmek istenmiştir. İzmir ve civarının İslâmlaşması papalığın dikkatinden kaçmayarak Türklere karşı bir Haçlı ittifakı kurulması için Venedik korsanı görevlendirilmiştir.


Umur Bey¸ 1341 yılında yine denize açılarak¸ Ege Denizi'nde yabancı bayraklara korsan yataklığı yapan adaları vurmuş ve Kıbrıs sularına kadar inerek Türk ticaret filolarını tehdit eden Kıbrıs Filosu'nu da yıpratmıştır. 1342 yılında yine aynı maksatla bir sefere çıkan Umur Bey¸ bu sefer de Girit sularına kadar uzanarak korsan yatağı haline gelen Venedik Limanlarını tahrip etmiştir. Umur Bey'in bu iki deniz akını üzerine¸ başta Kıbrıs Kralı olmak üzere Ege Denizi'ndeki Hıristiyanlar¸ baskısını gittikçe arttıran Türklere karşı yine bir güç birliğine giderek Umur Bey'e karşı büyük bir Haçlı birliğinin sağlanması için Papa VI. Clement'le anlaşmışlardır. Bu sırada Umur Bey'in Bizans işlerine; Bizans'ın kaderini etkileyecek kadar müdahale etmesi de Haçlı Hareketi'ni körükleyen nedenlerden birisi olmuştur. 1341 yılında Bizans İmparatoru III. Andronikos'un ölümü Bizans'ta taht kavgasına yol açmış¸ İmparatoriçe Anne de Savoie¸ Başvezir Kantakuzenos'a karşı mücadeleye girişince¸ Kantakuzenos da Dimetoka'da imparatorluğunu ilan etmiştir. Böylece İmparatoriçe'nin bulunduğu İstanbul ile Dimetoka karşı karşıya gelmiş¸ Bizans'ta bir iç kavga başlamıştı. Kantakuzenos¸ İmparatoriçenin kuvvetleri tarafından kuşatılınca¸ Trakya'daki siyasi durumu Umur Bey'e bildirerek kendisinden yardım istemiştir.


Haçlı Hareketi Umur Beyin Karşısında


Umur Bey¸ Bizans'ı ele geçirmenin ihtirası içinde fırsat kollayan Sırp Kralını emeline ulaştırmamak için¸ Kantakuzenos'a yardım etmek sureti ile Bizans'ın geleceğine hükmetmeye karar vermiştir. Planlarını buna göre hazırlayan Umur Bey¸ 29.000 savaşçı ve 380 parçadan oluşan bir armada ile 1342 yılı sonlarında İzmir'den Trakya'ya doğru yola çıkmış¸ Meriç ağzında askerlerini karaya çıkararak Dimetoka'ya yürüyerek ve şehri kuşatmış bulunan Bizans ve Bulgar kuvvetlerini dağıtmıştır.


Umur Bey'in işe karışması ile durumun birdenbire aleyhine döndüğünü gören İmparatoriçe ise; Papa'dan¸ Ege Denizi'nde karşı konulamayacak kadar tehlikeli bir kuvvet haline gelen ve Bizans'ı rahat bırakmayan Umur Bey'e karşı Haçlı Hareketi oluşturma çabasına girmiştir. Ön Asya'nın en kudretli hükümdarı ve amirali olarak şöhretin zirvesine ulaşmış bulunan Umur Bey¸ tek bir devletin gücü ile yenilmesi mümkün olmayan bir kuvvet haline gelmişti. Papa¸ Umur Bey'e karşı Hıristiyan güçlerini birleşmeye davet ederek bir Haçlı Hareketi'ne girişmiştir.


Haçlı Donanması'nı oluşturan gemiler 1344 yılı baharında Eğriboz Adası'nın Halkis Limanı'nda toplanmışlardır. Haçlı Donanması'nın asıl kuvvetini 4'ü Papalık¸ 4'ü Kıbrıs Krallığı¸ 6'sı Rodos Şövalyeleri¸ 6'sı Venedik Cumhuriyeti'ne ve 6'sı Ege Denizi'ndeki Ceneviz Kolonilerine ait olmak üzere 26 güçlü kadırga teşkil etmekteydi. Diğer sınıf savaş tekneleri ile nakliye gemilerinin miktarı ise bilinmemektedir. Bu büyüklükteki Haçlı Donanması'nın 1344 yazında Eğriboz Adası'ndan İzmir'e doğru hareket etmesi ile Ege Denizi'ndeki deniz gücü dengeleri de bozulmuştur. Ege Denizi'nde dağınık olarak dolaşan¸ ancak Haçlı Donanması'na karşı birleşen 40 parçalık küçük Aydınoğulları gemileri¸ bu büyük kadırgalar tarafından yenilgiye uğratılmıştır. Haçlı Donanması; 1344 Haziran'ında büyük bir intikam hırsı ile İzmir Limanı'na girmiş¸ limandaki müdafaayı kırarak limandaki gemilerin bir kısmını ve tersaneyi yaktıktan sonra Liman Kalesi'ni karadan ve denizden kuşatmıştır. 4 aylık bir mücadelenin sonunda bir gece iki kölenin ihaneti ile açılan kale kapısından içeri giren Haçlılar Liman Kalesi'ni ele geçirmişlerdir.


Umur Bey¸ hafif bir kara kuvvetini öne sürerek Haçlıları kaleden İzmir Ovası'na çektikten sonra pusuda beklettiği esas kuvvetleri ile Haçlıları sarıp¸ başta başkomutanları olmak üzere birçok şövalye ve asilzade ile binlerce haçlıyı kılıçtan geçirmiştir. Ancak kaçarak kaleye sığınma fırsatı bulabilenler kurtulabilmişlerdir. Bu şekilde İzmir'de tutunamayacaklarını anlayan Papa VI. Clement¸ Umur Bey'e karşı Haçlı Hareketi'ni tazelemek için bütün Avrupa hükümdarlarını İzmir'i savunmak üzere “Din Savaşı”na çağırmıştır. Bu şekilde yeniden düzenlenen 26'sı kadırga olmak üzere 76 parçalık Haçlı Donanması 15.000 savaşçı asker ile 1346 yılı Haziran'ında İzmir'e gelerek Liman Kalesi'ni takviye etmiştir.


Umur Bey Şehit Düşüyor


Türk Denizciler ise Haçlılarla yaklaşık 4 yıl süren mücadelelerin sonunda Efes Tersanesinde yeniden inşa ettikleri filolarıyla Aydınoğulları Beyliği'nin sarsılan iktisadi gücünü beslemek üzere Ege Denizi'ndeki düşman hedefleri vurarak ganimet ve esir toplamaya başlamışlardır. Umur Bey¸ kara cephesindeki bütün hazırlıklarını tamamlayarak önce kaleyi kuşatıp ardından da hücuma geçmiştir. Kalenin ele geçirilmesine çok az kala atılan bir okun isabet etmesi ile Umur Bey 1348 yılının Mart ayında şehit olmuştur. Bu olay Türk güçleri arasında karmaşaya yol açmış¸ İzmir'e Haçlı akınını hızlandırmıştır. Umur Bey'in şöhretinin sebep olduğu korku yüzünden bu haçlı harekâtına katılmaktan çekinenler de akın akın İzmir'e gelmeye başlamışlardır.


Umur Bey'den sonra Aydınoğulları Beyliği'nin başına geçen kardeşi Hızır Bey¸ mücadele yerine anlaşmayı tercih ederek Haçlılar ile anlaşma imzalamıştır. Barış antlaşmasının en ağır maddesini Aydınoğulları Beyliği'ni bir deniz kuvvetinden yoksun bırakmaya mahkûm eden bölümü teşkil etmekteydi. Aslında Haçlı Hareketi'nin başlıca hedefi de bu idi. Böylece Umur Bey'in öncülüğünde meydana gelen Türk Denizciliği ciddi bir darbe yemiştir. Umur Bey'den sonra Aydınoğulları denizciliği eski gücünü koruyamadı. Beyliğin toprakları da Yıldırım Bayezid döneminde Osmanlı Devleti'ne katıldı. Türk Denizciliği ise Osmanlı döneminde zirveye doğru yükselmeye başladı. 


Kaynakça 


1-  Ali İhsan Gencer¸ Türk Denizcilik Tarihi Araştırmaları¸ İstanbul 1986.


2-  Ayten Dirier¸ Türk Anadolu'da¸ İzmir 1983.


3-  İdris Bostan¸ Beylikten İmparatorluğa Osmanlı Denizciliği¸ İstanbul 2011. 


4-  İsmail Hakkı Uzunçarşılı¸ Osmanlı Tarihi Cilt-I¸ Ankara 1972


5-  İsmet Parmaksızoğlu¸ İbn Batuta Seyahatnâmesi'nden seçmeler¸ İstanbul1971.


6-  M. Fuad Köprülü¸ Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu¸ İstanbul 1981.


7-  Paul Wittek¸ Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu¸ İstanbul 1985.

Sayfayı Paylaş