MUSTAFA TAKÎ EFENDİ (K.S.)'NİN MECLİS FAALİYETLERİ

Somuncu Baba

Mustafa Takî Efendi ()k.s.)¸ manevî kişiliği ile olduğu kadar yakın tarihimize yön veren bir şahsiyet oluşu ile de son derece dikkat çekici birisidir. Takî Efendi¸ Osmanlının dağılma sürecinde halkımızın bağımsızlık mücadelesine girişmesi¸ manda ve himayenin asla kabul edilemeyecek bir anlayış oluşu ve yerel mücadelelerin resmi bir hüviyet kazanması gibi süreçlerde son derece önemli görevler üstlenen bir isimdir. Bu çalışmamızda ilmî¸ siyasî ve ahlakî kişiliği ile topluma yön vermeye çalışan Takî Efendi'nin ilk meclisteki faaliyetleri üzerinde durmak istiyoruz. Bun

Mustafa Takî Efendi ()k.s.)¸ manevî kişiliği ile olduğu kadar yakın tarihimize yön veren bir şahsiyet oluşu ile de son derece dikkat çekici birisidir. Takî Efendi¸ Osmanlının dağılma sürecinde halkımızın bağımsızlık mücadelesine girişmesi¸ manda ve himayenin asla kabul edilemeyecek bir anlayış oluşu ve yerel mücadelelerin resmi bir hüviyet kazanması gibi süreçlerde son derece önemli görevler üstlenen bir isimdir.  Bu çalışmamızda ilmî¸ siyasî ve ahlakî kişiliği ile topluma yön vermeye çalışan Takî Efendi'nin ilk meclisteki faaliyetleri üzerinde durmak istiyoruz. Bununla amacımız bugün üzerinde büyük bir huzur ile yaşamımızı sürdürdüğümüz cennet vatanımızın düşman istilasından kurtulması ve muasır medeniyetler seviyesine yükselmesi sürecinde birçok isimsiz kahramandan birisi olan Mustafa Takî Efendi'nin bu nazik süreçteki samimi ve fedakâr gayretlerini gözler önüne serebilmektir. Onun hayatına yön veren mücadeleci ruhunun tespiti vatan¸ kültür ve bağımsızlık gibi maddî değerler ve din¸ iman¸ birlik ve beraberlik gibi manevî değerler uğrunda ne denli gayret göstermemiz gerektiği konusunda bizlere ışık tutacaktır.


Üstlendiği Bazı Görevler


Mustafa Takî Efendi¸ yapılan seçimlerde ilk meclise ‘Sivas Mebusu' olarak girmiştir. Adliye teşkilatındaki görevinin ardından öğretmen olarak topluma hizmete vermeye devam eden Takî Efendi¸ yapılan seçimlerde yeterli oy sayısına ulaşarak ‘Sivas Mebusu' seçilmiş ve ilk meclisin açılışına katılmak üzere 22 Nisan 1920'de Sivas'tan Ankara'ya hareket etmiştir.  İlk Meclisin açılışından önce Hacı Bayram ve Zincirli Camilerinde gerçekleştirilen Kur'ân-ı Kerim ve Sahih-i Buhari hatimleri ve yurdun dört bir tarafından Ankara'ya ulaştırılan diğer tespihatların duasının yapıldığı programlarda hazır bulunmuştur. Meclisin açılışında dua eden ulema ve kanaat önderleri arasında Takî Efendi de yer almıştır.  Bu tavrı ile Takî Efendi¸ diğer âlimler ve maneviyat öncüleri gibi memleketin ve bütün dünyanın huzur¸ mutluluk ve kurtuluş kaynağı olarak birlik¸ beraberlik¸ hesap sorulabilir bir yönetim¸ Allah korkusu ile dolu bir kalple insanlara hizmet etme ve yaratılanı yaratandan ötürü sevebilme ilkesi ile toplumu şekillendirme düşüncesine sahip olduğunu ifade etmiştir. Çok aktif bir mebusluk dönemi geçiren Takî Efendi¸ mecliste çeşitli görevler üstlenmiştir. Takî Efendi¸ Şer'iye¸ Evkâf¸ Adalet¸ İrşâd¸ Anayasa¸ Dilekçe¸ Millî Eğitim Komisyonlarında ve Memurin Muhâkemât Tetkik Kurulu'nda görev üstlenmiştir. Üçüncü toplantı yılında bir süre "Dilekçe Komisyon Başkanlığı'nı devam ettirmiştir. 


Verdiği Kanun Teklifleri


Verdiği kanun teklifleri ve yaptığı kürsü konuşmaları ile dikkat çeken Takî Efendi'nin kanun teklifleri ve kürsü konuşmalarına bir nebze de olsun değinmek istiyoruz. Takî Efendi¸ mecliste yedisi gizli oturumlarda olmak üzere toplam kırk üç konuşma yapmış ve meclis başkanlığına beş kanun önerisi sunmuştur. Takî Efendi'nin Meclis başkanlığına sunduğu kanun teklifleri şunlardır: "Hıyanet-i Vataniye İle İlgili Kanunun Değiştirilmesi ve Teklif Edilen Şekilde Karar Alınması"¸  Muavenet-i İçtimâiye Encümeni Teşekkülü Münasebetiyle" "Müstakil bir encümen teşkili veya Umur-u Şer'iye ve Evkâf Encümenine ilâvesiyle Umur-ı Şer'iye ve İrşâdiye ve Evkâf denilmesi teklifi münasebetiyle"¸ "İcra Vekilleri Kanununun İkinci Maddesinin Değiştirilmesi münasebetiyle"  "Umûr-ı Şer'iye ve Evkâf ve Adliye ve Maarifi Umur işleri ile ilgilenecek kişilerin çoğaltılmasına kaldırma ve bu sayıyı bire düşürme münasebetiyle" 


Dikkat edilirse Takî Efendi¸ çok önem verdiği "İcra Vekilleri İntihap Kanunu" hakkında birçok defalar Meclis başkanlığının kapısını çalmıştır. Daha çok meclisin teknik konuları ile ilgili olan kanun teklifleri¸ Takî Efendi'nin¸ meclisin çalışma sistemine olan hâkimiyetini gözler önüne sermesi bakımından son derece önemlidir. 


Kürsü Konuşmaları


Takî Efendi'nin kürsü konuşmalarını ise şu şekilde gösterebiliriz:  "1338 senesi Şer'iye ve Evkâf Vekâleti bütçesi münasebetiyle"  "Bir Şurayı Evkâf teşkili hakkındaki kanun teklifi münasebetiyle";  "Açık yerlerde kadın oynatanların muvakkat küreğe konulmasına dair teklif münasebetiyle sözleri";  "Altın kaçakçılığından mahkûm Kayserili Mustafa Efendi hakkındaki hükmün ref'ine dair Adliye Encümeni Mazbatası münasebetiyle";  "Ecnebi isim taşıyan şehir adlarının tebdili hakkındaki kanun teklifine müteallik Lâyiha Encümeni Mazbatası münasebetiyle";  "Ereğli havza-i fahmiyesi maden amelesinin hukukuna müteallik kanun münasebetiyle";  "Fes yerine kalpak giyilmesi hakkındaki takrir münasebetiyle";  "Garp cephesinde bilfiil harekâtı askeriye sahası olan mevkilere münhasır olmak üzere âşarın usulü ciyâbetine dair kanun lâyihası münasebetiyle"; "Hacı Bektaş Şeyhi Hasan Efendi hakkındaki İstida Encümeni Mazbatası münasebetiyle";  "Heyeti temsiliyenin birkaç gün daha görev yapmasına dair sözleri";  "Hıyanet-i vataniyeden idama mahkûm edilmiş olan Kütahyalı Kadıoğlu Halil hakkındaki hükmün tasdikine dair Adliye Encümeni Mazbatası münasebetiyle";  "Hıyanet-i vataniyeden idama mahkum edilmiş olan Sökeli İpokrat hakkındaki hükmün tasdikine dair Adliye Encümeni Mazbatası münasebetiyle";  "Hukuk-u Esasiye ve tahsisat hakkındaki kanun münasebetiyle";  "İcrâ vekillerinin sureti intihabına dair kanun hakkındaki sözleri";  "İdare-i kura ve nevâhi kanun Lâyihası münasebetiyle";  "Isparta Mebusu Nadir bey hakkındaki isnâdâtı tahkik etmek üzere mahalline bir heyet gönderilmesine dair verilen kararın reddi hakkındaki takriri münasebetiyle sözleri";  "İstiklâl Mahkemeleri kanunu münasebetiyle";  "Katil fiilinden dolayı idama mahkum edilmiş olan Ali Efe hakkındaki hükmün tasdikine dair Adliye Encümeni Mazbatası münasebetiyle";  "Köy hocası ve Sebilürreşat mecmualarının meccânen köylere kadar tamimine dair kanun teklifi münasebetiyle"; "Matbuat ve istihbârât müdüriyeti umûmiyesinin 1338 senesi bütçesi münasebetiyle";  "Mebusların yemin etmelerine ve yemin suret ve şekline ve meclis azasının tahlif edilmesine dair takrirler ve Layiha Encümeni Mazbatası münasebetiyle sözleri";  "Memalik-i meşgule resimlerini hâvî pullar çıkarılması hakkındaki kanun teklifi münasebetiyle";  "Memalik-i mustahlasada işgâl müddetince mahkemelerden sâdır olan hükümler hakkındaki kanun lâyihası münasebetiyle";  "Memâlik-i mustahlasadan firar veya gaybubet eden ahalinin emvali menkule ve gayrimenkulesinin idaresi hakkındaki kanun münasebetiyle";  "Meşgul mahallerden gelen ve muhasebe-i husûsiyeden maaş alanlara umumi bütçeden muavenet icrasına dair kanun teklifi münasebetiyle";  "Mültezimlerin güzeşteden aflarına dair kanun teklifinin reddi hakkındaki Lâyiha Encümeni Mazbatası münasebetiyle";  "Nizamnâme-i dahîlî ahkâmından kabili tatbik olmayanlar müstesna olmak üzere bakîsinin mer'i olmasına dair takrir münasebetiyle sözleri";  "16 Mart 1336 tarihinden itibaren İstanbul Hükümetince akdedilen bilcümle mükavelât¸ ukudât vesairesin keen lemyekün addi hakkındaki kanun münasebetiyle";  "Posta ve Telgraf idâresinin 1338 yılı bütçesi münasebetiyle";  "Siirt Mebusu Mustafa Sabri Efendi'nin Zilyetlik Beyyinesinin ikamesine lüzum olmadığına dair kanun teklifi münasebetiyle";  "Sülüsâni müddeti cezâiyelerini ikmal eden mahkumînin aflarına ve işgal olunan mahaller ahalisinin maznun ve müttehem olan cünha ve cinayet erbabı haklarındaki hukuk-ı umumiye davasının teciline dair kanun hakkında";  "Şer'iye¸ Evkâf¸ Maarif ve Adliye umurunun bir encümene tevdiine dair kendi takriri münasebetiyle sözleri";  "Tokat'ta emlâkî emîriveden metruk Kalhanenin bedeli mukadder mukâbilinde mahallî belediyesine terki hakkındaki kanun münasebetiyle";  "Vilâyât-ı şarkıye muhacirlerine muavenet edilesi hakkındaki takriri ile Muhacirin Müdüriyeti Umûmiyesinin Sıhhiye Vekâletine raptına dair iki kıta kanun Lâyihası münasebetiyle";  "28 Şubat 1338 tarihli Avans Kanununun lüzumu tefsirine dair İcra Vekilleri Heyeti Riyaseti tezkeresi münasebetiyle";


Mustafa Takî Efendi'nin konuşmalarına bakıldığında; onun¸ memleketin hemen her sorunu ile ilgili fikirlere sahip¸ milleti için çalışmaktan hiçbir zaman yorulmayan¸ fikirlerini kimsenin baskısı ve etkisi altında kalmadan açıkça ifade edebilen¸ son derece kararlı ve istikrarlı bir kişiliğe sahip olduğu açıkça görülecektir. 


Sonuç


İlk meclisteki diğer mebuslar ile yakın ilişkiler de kuran Takî Efendi'nin Hasan Basri Çantay¸ Mehmet Âkif Ersoy¸  Kütahya Mebusu Besim Atalay¸ Kırşehir Mebusu Müfit Efendi¸ Bolu Mebusu Tunalı Hilmi¸ Yozgat Mebusu İsmail Fazıl Bey¸ Çorum Mebusu Haşim Efendi¸ Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey¸ Sinop Mebusu Şevket Bey¸ Bursa Mebusu Emin Efendi¸ Kayseri Mebusu Atıf Bey¸ Kütahya Mebusu Haydar Bey¸ Sivas Mebusları Mehmed Emir ve Hayri Beyler¸ Erzurum Mebusu Celâleddin Ârif¸ Sinop Mebusu Hakkı Hamdi¸ Çankırı Mebusu Mustafa Neşet¸ Amasya Mebusları Ragıp ve Rıza Efendiler¸ Antalya Mebusu Hamdullah Suphi¸ Bursa Mebusu Şeyh Servet Efendi¸ Kayseri Mebusu Ahmed Hilmi Bey ve Malatya Mebusu Lütfi Bey gibi isimlerle olan diyalogları dikkat çekicidir. Takî Efendi¸ bu isimlerden kimisi ile meclis kürsüsünde kanun maddelerini tartışırken karşı karşıya gelmiş¸ kimisi ile de aynı tekliflerin altına imza koyarak meclis başkanlığına kanun teklifi vermiştir.


Takî Efendi'nin ilk meclisteki bütün bu çaba ve gayretleri sûfîlerin ‘İbnü'l-Vakt' olarak zamanın gerekleri ile insanlığa hizmet anlayışını açıkça gözler önüne sermektedir. Takî Efendi¸ köşesine çekilip sadece ibadetle meşgul olarak değil olaylara bizzat müdahale ile hayata yön verme anlayışını meclis çalışmalarında bir kez daha göstermiştir. Yine O¸ yeni bir medeniyetin inşası sürecinde pasif değil aktif bir rol üstlenmenin içerisinde yaşadığı toplum için önemini idrak eden birisi olduğunu bu gayretleri ile izhar etmiştir. Mustafa Takî Efendi¸ topluma yön veren lider ruhlu birisi olarak liderliğin gereklerini eksiksiz bir şekilde yerine getirme gayretini de bu faaliyetleri ile açıkça serdetmiştir. Meclisteki bu faaliyetleri ile Takî Efendi¸ dışlayıcı değil birleştirici¸ problem üreten değil sorunların çözümü için uğraşan kişiliğini de ifade etme imkânı bulmuştur.


Son olarak ifade etmemiz gerekirse Takî Efendi¸ bu faaliyetleri ile ciddi¸ planlı¸ kararlı ve güçlü bir ilmî alt yapı ile hareket etmenin ‘bağımsızlığı elde etme' ve ‘adaletle insanları idare etme' gibi büyük başarılar kazanmadaki tartışmasız tesirini göstermiştir. Bugün bizlere düşen görev Takî Efendi ve onun gibi icraatları ile dönemlerine olduğu kadar günümüze de yön veren bu büyük insanların takip ettikleri yolu benimseyerek onlar gibi günümüze ve bizden sonraki süreçlere iyilik¸ güzellik¸ bolluk¸ bereket ve adalet düşüncesiyle yön verebilmenin gayreti içerisinde olmaktır.

Sayfayı Paylaş