BİR MÜRŞİD-İ KÂMİL VE SOMALİ BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ

Somuncu Baba

Muhammed Abdullah¸ 1864'te Kuzey Somali şehirlerinden Bohotle yakınlarında doğdu.[2] Aldığı klasik eğitim sayesinde¸ daha on beş yaşındayken hoca olarak tanındı. On dokuz yaşında ise derin bilgisi göz önünde tutularak¸ Şeyh diye çağrılmaya başlandı.[3] 1885'de hacca gitti. Kimi zaman Somali'ye gelip gitmekle beraber¸ Hicaz ve Yemen'de altı yıl kaldı.[4] Islahat hareketi liderlerinden Muhammed Salih'le burada tanıştı. Onun müridi olup uzun süre ondan seyr u sülûk eğitimi aldı. Salihıyye Tarikatı¸ Reşidiyye-i İdrisiyye Tarikatının alt kolu idi.[5


Somali'de bağımsızlık mücadelesi veren bu mürşid-i kamilin adı Muhammed b.Abdullah Hasan'dır. Somali Mehdisi olarak da tanınan bu isim¸ Salihiyye Tarikatının müntesibi olup¸ 1899-1920 yılları arasında yirmi yıl Somali'de İngilizlere karşı bağımsızlık mücadelesi vermiştir. Halkı onu¸ "Mehdî" olarak tanımış olmasına rağmen¸ kendisi hiçbir zaman mehdîliğini ilan etmemiş¸ böyle bir iddiada bulunmamıştır.[1]


Muhammed Abdullah¸ 1864'te Kuzey Somali şehirlerinden Bohotle yakınlarında doğdu.[2] Aldığı klasik eğitim sayesinde¸ daha on beş yaşındayken hoca olarak tanındı. On dokuz yaşında ise derin bilgisi göz önünde tutularak¸ Şeyh diye çağrılmaya başlandı.[3] 1885'de hacca gitti. Kimi zaman Somali'ye gelip gitmekle beraber¸ Hicaz ve Yemen'de altı yıl kaldı.[4] Islahat hareketi liderlerinden Muhammed Salih'le burada tanıştı. Onun müridi olup uzun süre ondan seyr u sülûk eğitimi aldı. Salihıyye Tarikatı¸ Reşidiyye-i İdrisiyye Tarikatının alt kolu idi.[5] Muhammed Abdullah ise Salihiyye Tarikatının lideri Muhammed b. Salih er-Reşid (1854-1919)'in dört önemli halifesinden biri idi. Afrika sahillerinde İslâm'ın tebliği noktasında Salihiyye Tarikatının oldukça önemli etkisi oldu. 1895'te ülkesi Somali'ye geri döndü.[6] Kötülüklerin toplumda yaygınlaşmasına karşı mücadele verdi. Alkollü içkilere ve uyuşturucu madde bağımlılığına karşı ciddi mücadele verip ‘Kat' çiğnemeyi yasakladı.[7] Halk arasında yaygınlaşan bid'at ve hurafelere karşı sert eleştiriler yöneltti. İçtihadı savunup içtihat kapısının kapalı olduğunu ileri sürenlere tepki gösteriyordu. Somalili kimsesiz çocukları Hıristiyan olarak yetiştiren misyonerlerin Afrika'daki hummalı çalışmalarından çok endişe duyuyordu.[8]


Muhammed Abdullah'ın en büyük düşmanı¸ ülkesini işgal eden İngiliz ve İtalyanlardı. Aden'de kaldığı yıllarda işgalci bir İngiliz subayını korkulukların üzerinden atarak bacağının kırılmasına neden olmuştu.[9] Aden'den Barbera'ya geldiğinde¸ gümrük ödemeden bagajlarını almasına izin vermeyen İngiliz gümrük memuruna şöyle çıkışmıştı: "Siz bu topraklara girerken gümrük ödediniz mi? Bu topraklara hangi gümrükle girdiniz? Hem size ülkemize girme iznini kim verdi?"[10] Bu pervasız ve yürekli tavırlarından dolayı İngiliz Albay J.Hayes¸ ona ‘Deli Molla'[11] adını takmışlardı. Barbera'daki İngiliz sömürge valisi uykudayken öğle ezanı okunmaya başlar. Bundan çok rahatsız olan vali¸ ezanı yasaklar ve askerlerine¸ ezan okumaya kalkanı tutuklamaları emrini verir. Bir müezzin her şeye rağmen İngiliz muhafızları atlatarak minareye çıkar ve ezan okumayı başarır. Bunun üzerine¸ muhafız silahını doğrultarak ezan okuyan müezzini vurur.[12] Bu olay Muhammed Abdullah'ı derinden etkiler. İçindeki sömürgecilik karşıtı duygularını kamçılar. Mekke¸ Medine ve Yemen'de bulunduğu sıralarda ittihad-ı İslâm/İslam Birliği anlayışını savunan akımlarla temasa geçmiş olmasından dolayı Batı karşıtı fikirler sergilemesine yol açar.[13]  Sömürge diyarı haline gelen Barbera'nın konumundan rahatsızlık duyan Muhammed Abdullah¸ 1897 yılında "ifsat olmuş diyar" dediği Barbera'dan Ogadin'e hicret eder.[14] İşgalci batılılara karşı yapılacak direniş hazırlıklarına koyulur. Aynı yıl mücahid ve silah toplamaya koyulur. Diğer yandan¸ Somali halkını uyandırmak için köy köy¸ şehir şehir gezerek¸ ateşli konuşmalar yapar. "Allah İngilizlerden büyüktür"[15] diye meydan okur.


Mart 1899'da Hirni adlı Somalili bir güvenlik görevlisinin İngilizlerden kaçıp teçhizatıyla birlikte Muhammed Abdullah Hasan'a sığınması cihadı başlatan olay olur. Muhammed Abdullah¸ İngilizlerin olanca ısrarına rağmen¸ sığınmacıyı teslim etmez. Bunun üzerine İngiliz valisi Cordeaux¸ Muhammed Abdullah'ı isyancı ilan eder.[16] Şeyhliğini deruhte ettiği Salihiyye Tarikatı¸ Somali'nin en popüler tarikatı haline gelir. Aralarında kan davası bulunan yerel kabileleri barıştırır ve yoksullara sahip çıkar. Muhammed Abdullah köylerde tarım ürünlerinin yetiştirilmesine öncülük eder. İngiliz¸ İtalyan ve Etiyopya güçlerine karşı gerçekleştirilen savaşta¸ ardı ardına zaferler elde etmeye başlar. İşgalcilerin düzenli birlikleri direnişçilerin gerilla savaşı karşısında direnemez hale gelir. Mücahidlere karşı 1901¸ 1902 ve 1903 yıllarında peş peşe yapılan üç büyük taarruzda İngilizler mağlup olur. En sonunda Albay A. Phunkett komutasındaki bir İngiliz birliği pusuya düşürülerek¸ subayları öldürülür. İngilizlerin Hintli¸ Uzakdoğulu ve Somalili sömürge ülkelerinden getirdikleri askerler esir edilir. Bu direniş sonunda¸ İngilizler "İngiliz Somalisi" denilen topraklardan çekilmek zorunda kalır. 1880'lerde İngiliz birliklerini sürekli bozguna uğratan Sudanlı Mehdî'den bu yana¸ İngiliz kuvvetleri¸ Afrika yerlileri karşısında böylesi bir yenilgiye uğramamıştır.[17] Son bir operasyonla¸ Muhammed Abdullah Hasan'a tuzak kuran İngilizler¸ onu son anda ellerinden kaçırırlar ve Muhammed Abdullah'ın Hint Okyanusu kıyısında istihkam ettiği İllig liman kentini ele geçirirler.  Buna rağmen¸ İngilizler için zafer hayli uzak görünmektedir.[18] İtalyanlar ise¸ 1905'te Muhammed Abdullah'la anlaşma yapmak zorunda kalırlar.


Muhammed Abdullah'ın cihadını¸ askerî yöntemlerle bitiremeyeceklerini anlayan İngiliz ve İtalyanlar¸ onun Müslüman Somali halkı nezdindeki itibarını zedelemeye giriştiler. Su kaynaklarını kıstılar¸ yiyecek sağlamasını engellediler¸ Cibuti¸ Etiyopya ve Suudi Arabistan'dan gemiyle silah ve cephane temin etmesinin önüne geçtiler.[19] Muhammed Abdullah'ın şeyhi Muhammed b. Salih'in aklını çelerek¸ halifesi hakkında küfür ve inkar fetvası yayınlattılar. İngiliz ve İtalyanlar bin bir hile ve desiseyle kopardıkları bu fetva ile Somali cihadına büyük darbe vurdular. Bunun sonucu olarak mücahidler iki karşıt gruba ayrıldı. Bu fetvanın metni şeyhin halifesi eliyle 1909'da Muhammed Abdullah'ın karargâhına ulaşınca¸[20] başta üvey kardeşi olmak üzere¸ taraftarlarından büyük bir gurup onu terk etti. Bunun üzerine Muhammed Abdullah¸ kendisini savunmak ve şeyhinin gözündeki mertebesini yeniden kazanmak için Gamu'l-Muannidin/İnatçıların Susturulması adlı bir risale kaleme aldı.[21]


Gerilla düzeninden yerleşik hayata geçen Muhammed Abdullah¸ Somali topraklarında kurduğu İslâm devletini istihkâm eder. Taleh'i başkent yapar. Mustahkem kaleler inşa ettirir. Barbera ve çevresini hakimiyeti altına alır. Birinci Dünya Savaşına müttefik olarak giren Osmanlı ve Almanlarla iyi ilişkiler kurar. Kendisi bir devlet başkanı sıfatıyla Ahmed Şirva b. Mahmud ismindeki üst düzey bir memurunu¸ 1916'da Aden yakınındaki Osmanlı ordusu komutanı Ali Said Paşa'yla görüşmek için yollar.[22] Muhammed Abdullah¸ Osmanlı Padişahı V. Mehmet Reşad'ın halifeliğini kabul edip kendisine biat ettiğini bildirmesi üzerine¸ Ali Said Paşa¸ onu ve devletini tanıdığını ilan eder. Muhammed Abdullah Hasan'ın başarıları Londra Hükümetini defalarca küçük düşürür. 1918'de savaş bitince¸ İngilizler bu işe son vermeye çalışırlar. Yeni silahlar İngilizlerin imdadına yetişir. 1920'nin ilk aylarında askerî birliklerini toparlayan İngilizler¸ bir "birleşik operasyon" gerçekleştirirler. Havadan bombalanan Somali Mehdisinin dervişleri¸ makineli tüfek ateşine tabi tutulurlar. Muhammed Abdullah Hasan'ın tahkim ettirdiği kaleler kuşatılarak¸ başarılı sonuçlar alınmaya başlanır. Çoğu operasyonlarda ölümden kıl payı kurtulan Muhammed Abdullah¸ Ogadin sınırını geçip kurtulur. İngilizler tarafından yapılan tüm teslim ol çağrılarını reddeden Muhammed Abdullah Hasan¸ Aralık 1920'de gripten vefat eder. Onun ölümüyle¸ müritlerinin bağımsız bir Somali Devleti üzerine olan umutları söner.[23]


 






* Bu makale¸ tarafımdan Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisinin 7. sayısı 157-184 sayfaları arasında yayınlanan "Başlangıçtan Günümüze Kadar Afrika'da İslâm ve Tasavvuf" başlıklı makalemin bir bölümünün yeniden düzenlenmiş halidir.


[1] Bradford G. Martin¸  Muslim  Brotherhoods  in Nineteenth Century Africa¸ London 1976¸ s. 179.



[2] I.M. Lewis¸ The Modern History of Somaliland¸ London 1965¸ s. 65.



[3] Martin¸ Muslim¸ s. 180.



[4] Abdussabur Merzûk¸ Sair mine's-Sumal¸ Molla Muhammed Abdullah Hasan¸ Kahire 1964¸ s. 16.



[5]  Ali Salih Karrar¸ the Sûfî Brotherhoods in the Sudan¸ London 1958¸ s.109.



[6]  Merzuk¸ Sair mine's-Sumal¸ s. 16.



[7] I.M. Lewis¸ The Modern History of Somaliland¸ Lonra 1965¸ s.66.



[8] Martin¸ Muslim¸ s. 180.



[9] Cemal Ömer İsa¸ Tarihu's-Sumal fi'l-Usuri'l-Vusta ve'l-Hadise¸ Kahire 1965¸ s. 55.



[10] İsa¸ Tarihu's-Sumal¸ s. 60.



[11]  Martin¸ Muslim¸ s. 180.



[12] Merzuk¸ Sair mine's-Sumal¸ s. 20; İsa¸ Tarihu's-Sumal¸ s. 60-61.



[13] Martin¸ Muslim¸ s.181.



[14] İsa¸ Tarihu's-Sumal¸ s. 64.



[15]  Merzuk¸ Sair mine's-Sumal¸ s. 37; İsa¸ Tarihu's-Sumal¸ s. 59.



[16] D. Jardine¸ The Mad Mullah of Somaliland¸ London 1923¸ s.40.



[17] H. Moyse-Bartlett¸ The King's African Rifles¸ A Study in the Military History of East and Central Africa¸ Aldershot 1956¸ s. 178-181.



[18] Martin¸ Muslim¸  s. 186.



[19] Martin¸ Muslim¸  s. 182.



[20] Jardine¸ Mad Mullah¸ s. 183-186.



[21] İsa¸ Tarihu's-Sumal¸ s. 99-104.



[22] Martin¸ Muslim¸  s.192.



[23] Martin¸ Muslim¸ s. 194.

Sayfayı Paylaş