ORTAÇAĞ'IN MÜSLÜMAN COĞRAFYACISI İDRİSÎ VE DÜNYA HARİTASI

Somuncu Baba

"İdrisî'nin haritaları üç asır boyunca Avrupa'da büyük bir boşluğu doldurmuş; denizcilerin¸ coğrafyacı ve haritacıların en fazla müracaat ettiği haritalardan olmuştur."


Sicilya'da Norman Kralı II. Roger'in (1097-1155) sarayında bulunan ve “el-İdrisî” adıyla ünlenen Müslüman coğrafyacı Ebu Abdullah Muhammed bin İdris¸ yaşadığı yüzyıla damgasını vurmuştur.


İlmî çevrelerce ortaçağın en büyük coğrafyacısı ve haritacısı olarak kabul edilmiştir. Avrupalıların tanıdığı ilk Müslüman coğrafyacısı olmuştur. Raymond onun için “Coğrafyada hakiki bir abide kurdu.” tespitinde bulunarak eriştiği ilmî seviyeyi konumlandırmaya çalışmıştır.



Bugünkü Dünya Haritasına “İlk Benzeyen” Harita


Kral II. Roger¸ kendisinden bir dünya haritası yapmasını istemiştir. Bu maksatla 15 yıl süren¸ uzun bir dünya seyahatine çıkmış; Asya'yı¸ İngiltere'nin Batı sahillerini ve dünyanın o zaman bilinen kısımlarının çoğunu gezmiştir. Gördüklerini¸ öğrendiklerini not etmiş¸ müsvedde haritalar hazırlamış ve nihayet 1145'te eserini tamamlayarak¸ krala tam 70 harita hâlinde sunmuştur.


Bunların en değerlisi¸ iki metre enindeki gümüşten bir levha üzerine çizilen dünya haritasıdır. Harita üzerinde dünyanın bilinen kıtalarını Arapça olarak göstermiştir. Noksanları olmakla beraber doğruluk derecesi¸ görüş sahasının genişliği ve kapsamı itibariyle Batlamyus'un dünya haritasını çok gerilerde bırakmıştır.


Günümüz dünya haritasına benzerlik bakımından ilk en yakın harita olarak kabul edilmiştir. Amerikalı medeniyet tarihçisi Will Durant¸ İdrisî'nin haritalarını “Antik devir ve Ortaçağ haritacılığının benzersiz zirvesi” ifadesiyle tavsif ve takdir etmiştir.


R. Henning'in tespitleri¸ haritanın ilmî kıymetini¸ coğrafya ve haritacılığın gelişimindeki katkısını¸ nihayet Avrupa'nın sonraki asırlarda gerçekleştireceği coğrafî keşiflere ne ölçüde zemin hazırladığını çok iyi takdir ve teslim etmektedir: “Şüphesiz İdrisî¸ Arap Ortaçağ coğrafyası ağacındaki şahane bir çiçekti. Nasıl ki Ptolemaios¸ antik coğrafyanın inkişafını tamamlamakta ise¸ İdrisî de Moğol istilasına takaddüm eden devrin coğrafyasını ikmal ediyor. Bunlar yeni coğrafî keşiflere cidden hizmet etmişlerdir.”


Dünyaca ünlü yerli bilim tarihi otoritelerinden Prof. Fuat Sezgin'in görüş ve analizleri ise şu çerçevededir: “Kartografya (haritacılık) tarihinin ikinci büyük abidesi¸ İdrisî'nin yaptığı Dünya haritasıdır. İdrisî'nin haritasının esas kaynağı¸ Halife Memun'un çizdirdiği haritadır.1 Akdeniz'in şekli¸ İdrisî'nin haritasında daha güzeldir; adaların sayısı ve şekli daha doğrudur. Asya biraz küçültülmüş ve realiteye daha yakın bir şekil almıştır. Asya'nın gölleri ilk defa ortaya çıkmıştır. Dünya'nın enlem ve boylamlarını¸ ilk defa en doğru şekilde İslâm âlimlerinin tespit ettiklerini bu haritalardan öğreniyoruz. İdrisî'nin haritası¸ Müslümanların 300 yıl içerisinde ne kadar büyük bir tekâmül kaydettiklerini göstermektedir.”


İdrisî'nin haritaları üç asır boyunca Avrupa'da büyük bir boşluğu doldurmuş; denizcilerin¸ coğrafyacı ve haritacıların en fazla müracaat ettiği haritalardan olmuştur. Kolomb¸ yeni kıtaya gerçekleştirdiği seferlerde İdrisî'nin¸ Atlantik haritasından da yararlanmıştır. Ayrıca İdrisî haritasında¸ “Antilla Adaları”nı da göstermiştir.



Coğrafya Kitapları ve Avrupa Üzerindeki Tesirleri


Haritanın dışında 1154 yılında¸ Avrupalı coğrafyacı ve haritacılar tarafından 300 yıl boyunca kopya edilip istifade edilen “Nuzhatu'l-Muştak” isimli bir coğrafya kitabı da yazmıştır. Kral II. Roger'e sunduğu için “Kitab'ur-Rudşânî” veya “Kitâbe'r-Rucârî” (Roger'in Kitabı) olarak anılmıştır. Bir görüşe göre de kral kendisine mâl etmiştir. İdrisî¸ eserde 72 haritaya yer vermiştir. Bu eseri de Avrupa'da Rönesans'a kadar (16. yüzyıl) temel başvuru kitaplarından olmuştur. Alman Şarkiyatçı Sigrid Hunke'ye göre çok mükemmel bir eserdir. Seyyid Hüseyin Nasr ise “Dünya haritası İslâm'da harita çiziminin ulaştığı noktayı ve bu sahada Müslüman coğrafyasının yükseldiği zirveyi göstermektedir.” görüşüyle¸ ilmî kıymetini ve İslâm bilim ve medeniyetinin en azından coğrafya ve haritacılık sahasındaki gelişimine sunduğu katkıya parmak basmıştır.


Sonuç itibariyle İdrisî¸ gerek haritaları gerekse kaleme aldığı eserlerle¸ hem Helenistik hem de İslâm kaynaklarında yer alan eski bilgi ve değerlerin üzerine çıkarak büyük bir gelişme göstermiş; coğrafya ilmi ve haritacılığa özgün bir derinlik getirmiş; bilhassa enlem ve boylama göre herhangi bir yerin coğrafî mevkiini hayret derecesinde isabetle tespit etmeyi başarmıştır.2


 


Dipnot


1. Prof. Fuat Sezgin'e göre bu harita¸ İslam dünyasında yapılan ilk büyük haritadır. Bugünkü dünya haritasını gerçeğe en yakın şekilde ilk kez ortaya koyan ve bilim dünyasına hediye eden medeniyet¸ İslam Medeniyetidir. Bkz. İrfan Yılmaz¸ Yitik Hazinenin Kâşifi Fuat Sezgin¸ Genişletilmiş 4. Baskı¸ Yitik Hazine Yayınları¸ İstanbul¸ 2014¸ s.126-127¸ 131-132¸ 133¸ 151.


2. SigridHunke¸ Avrupa'nın Üzerine Doğan İslam Güneşi¸ Çeviren: S. Sezgin¸ İstanbul¸ 1972¸ s.309; WillDurant¸ İslam Medeniyeti¸ Çeviren: O. Bahaeddin¸ İstanbul¸ 1983¸ s.20; Haydar Bammat¸ İslam'ın Çehresi¸ Çeviren: O. F. Giritli¸ İstanbul¸ 1975¸ s.170; Seyyid Hüseyin Nasr¸ İslam ve Bilim¸ İstanbul¸ 2006¸ İnsan Yayınları¸ s.42-43; İrfan Yılmaz¸ Yitik Hazinenin Kâşifi Fuat Sezgin¸ s.130; İhsan Kurt¸ Bilim tarihinde Keşiflerin İç Yüzü¸ Ankara¸ 1990¸ Kültür Bakanlığı Yayınları¸ s.92-93¸ 163; Şaban Döğen¸ Müslüman İlim Öncüleri Ansiklopedisi¸ İstanbul¸ 1987¸ Nesil Basım-Yayın & Yeni Asya Yayınları¸ s.215-217; İdrisî¸ KitabüNüzheti'l-Müştak'danFuadKöprülü Kütüphanesi¸ No: 955¸ vr. 2b-3a; S. MaqbulAhmad¸ “Coğrafya” maddesi¸ DİA¸ c.8¸ Istanbul¸ 1993¸ s.57; The Encyclopedia Britannica¸ Vol. IX¸ 15th edition¸ 1973-1974¸ s.198-199; İslam Ansiklopedisi¸ Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları¸ Eskişehir¸ 2001¸ c.3¸ s.208-209; Fendoğlu¸ “Amerika'nın Keşfi Sorunu”¸ http://www.hasantahsinfendoglu.comErişim: 13.06.2014.

Sayfayı Paylaş